Technika gry

Układ palców a skala dźwięków

Jak na wszystkich fletach, tak i na tin whistle wytwarzane są różne dźwięki zależnie od kombinacji odkryte i zakryte otworów palcowych. Jeżeli wszystkie otwory są zakryte, powstaje dźwięk podstawowy (tonika) danej skali. Przy otworzeniu pierwszego otworu palcowego rozbrzmiewa ton drugiego stopnia skali (sekunda) i tak dalej. Jeżeli wszystkie sześć otworów palcowych jest otwartych, to otrzymuje się septymę.

Przedęcie:

Drugą oktawę otrzymuje się zwiększając ciśnienie – dmuchając mocniej. W ten sposób przeskakuje się do wyższej oktawy. Na flecie nie jest to aż takie proste, ponieważ wargi potrzebują węższego odstępu. Ponieważ tin whistle posiada stały, niezmienny kanał powietrzny, ta trudność nie istnieje.

Chwyty drugiej oktawy są w zasadzie takie same jak w pierwszej, mimo, że w wyższej oktawie niektóre nuty mogą być grane innymi chwytami, aby zmniejszyć opadanie wysokości dźwięku, które powstaje przy większym ciśnieniu kolumny powietrza większych dźwięków.

Również dźwięk podstawowy drugiej oktawy jest grany z odkrytym najwyższym otworem, który stabilizuje dźwięk i zapobiega niezamierzonemu zagraniu dźwięku niższej oktawy. Na flecie prostym ten sam efekt zostaje osiągnięty poprzez połowiczne zakrywanie otworu kciukowego.

Wiele innych nut poza skalą diatoniczną może zostać osiągniętych za pomocą chwytów widełkowych i połowicznym zakrywaniu otworów palcowych. Najbardziej popularnym chwytem widełkowym jest ten, który umożliwia zmianę między małą a dużą septymą (czyli c zamiast cis na tin whistle w D-dur i b zamiast h na tin whistle w C-dur)

Skala instrumentu

Standardowy zakres dźwięków tin whistle to ok. dwie oktawy. W wersji sopranowej tin whistle w D-dur oznacza to, że skala instrumentu to d’ do d’’’ (czasami też d4 do d6). Mocno dmuchając można zagrać bardzo głośne i wysokie dźwięki, jednakże brzmią one tak przenikliwie, że nie słucha się ich przyjemnie. Dźwięki te stosuje się do przepędzania niesfornych zwierząt w gospodarstwach domowych.

Gdyby tin whistle posiadały koniczną (stożkową) formę, pewnie można by było używać i tej oktawy. Jednakże instrumenty o takiej budowie byłyby trudniejsze w produkcji i przez to o wiele droższe!

Ozdobniki

W tradycyjnej folkowej muzyce z Irlandii używa się dużą ilość ozdobników. Ozdobniki sprawiają, że muzyka brzmi żywo – nie tak, jak większość z nas pamięta ją ze szkoły.

Używając fachowej terminologii można powiedzieć, że na tin whistle gra się z reguły legato. Aby rozdzielić pojedyncze nuty dodaje się do nich ozdobniki. Dzielenie nut na tin whistle przypomina technikę używaną na dudach, która polega na dodawaniu krótkich nut do nut podstawowych, a nie dzieleniu nut podstawowych uderzeniami języka – jak na flecie prostym.

Tym samym koncept ozdabiania nut na tin whistle różni się od klasycznego europejskiego sposobu ozdabiania, przy którym wyraz muzyki i jej ozdobniki bazują na jej artykulacji (zmianie brzmienia), a nie na dodawaniu kolejnych nut.

Popularne techniki ozdabiania dźwięków to:

Cuts

Cutów (po angielsku „cut” = „cięcie”) używa się, jeśli ucina się dźwięk. Należy podnieść palec znajdujący się nad najniższym zakrytym otworem palcowym, ale tylko na moment i nie przerywając dęcia. Przykładowo: gracz, który gra niskie d na tin whistle w D-dur może podnieść na moment palec wskazujący prawej ręki i zaraz go znowu opuścić. Można użyć też środkowego palca – ważne jest to, żeby dźwięk był powyżej D. Dzięki temu wysokość dźwięku zmienia się tylko na mały moment, a ucho jest w stanie usłyszeć oddzielenie dwóch dźwięków. Cutów można używać na początku nuty, jak i pomiędzy dwoma nutami.

Drugi wariant nazywany jest mid-note cut.

Strikes

funkcjonują tak samo jak cuty, tylko że ozdabia się dźwiękiem niższym od tego, który chcemy ozdobić. Dla przykładu: na tin whistle w D-dur użyć dźwięku d, aby podzielić dwa dźwięki e lub ozdobić jeden.

W obu wariantach chodzi wyłącznie o krótkie muśnięcie otworu używanego do gry ozdabiającego dźwięku. Cutów i strike’ów nie powinno się traktować jako osobne dźwięki.

Rolls

Roll to nuta, która jest ozdobiona zarówno cutem jak i strikem. Rozróżnia się Long Rolls i Short Rolls:

Long Roll to grupa połączonych ze sobą nut tej samej długości: pierwsza grana bez cutu ani strike’u, druga ozdobiona cutem, a trzecia strikem.

Short Roll to grupa połączonych ze sobą nut tej samej długości. Pierwsza nuta jest grana z cutem, druga ze strike’m.

Cranns

Cranns (lub Crans) to ozdobniki, które przejęto od uilleann pipe, czyli irlandzkich dudów. Poza tym, że używa się tylko cutów, są one podobne do rollów. Cranns używa się wtedy, gdy rolls nie są możliwe, ponieważ nie ma nuty, którą możemy użyć jako ozdobnik, czyli np. poniżej d (na tin whistle w D) nie ma żadnego dźwięku, którego można użyć do ozdobienia dźwięku d na D-whistle.

Slides

Slides odpowiadają Portamento w muzyce klasycznej. Nuta poniżej albo powyżej danego dźwięku (jednakże przeważnie poniżej chcianego dźwięku) są tak grane, że dolny palec powoli porusza się na bok lub do dołu. Przez to otwór palcowy otwiera się powoli, a nuta przechodzi w drugą bez pojedynczych stopni. Slide nadaje się do długich nut.

Artykulacja uderzeniem języka

W przeciwieństwie do fletu prostego, w grze na tin whistle do artykulacji prawie w ogóle nie używa się języka. Żeby zaakcentować poszczególne nuty w grze, można na początku nuty położyć język na przednią część podniebienia, tak jakby wypowiadało się spółgłoskę „t” albo „d”. W ten sposób w powstaje krótki, perkusyjny moment.

Vibrato

Vibrato można stworzyć na dwa sposoby. Pierwszą techniką jest częste i szybkie odkrywanie i zakrywanie mniej więcej ćwierci otworu palcowego poniżej danego dźwięku. Drugą techniką jest zmienianie ciśnienia z jakim się dmucha (tzw. oddychanie diafragmatyczne). W irlandzkiej muzyce rozpowszechnione jest vibrato palcowe, w muzyce klasycznej vibrato oddechowe.